زبان بدن یا Body Language چیست؟

زبان بدن، واکنش ها و پاسخ های بدن ما هستند که به صورت ” غیر ارادی ” و ” ناخودآگاه ” در بدن ما نمود پیدا می‌کنند.

زمانی که ما یک صدایی را می‌شنویم، ” ناخودآگاه ” به سمت آن صدا حرکت می‌کنیم و بدن ما متمایل می‌شود و سر ما می‌چرخد. امّا این موضوع از کجا پدید می‌آید؟

این‌ها، سیگنال هایی است که از مغز به سمت تمام بدن ما حرکت می‌کنند و به ما دستور می‌دهند که در لحظه بچرخیم، خم شویم و یا هر نوع رفتار و واکنش دیگری را انجام دهیم. به عنوان مثال قرار است که شما با تهدیدی روبرو شوید و من یک خودکار به سمت شما پرتاب کنم؛ در این لحظه مغز شما به شما دستور می‌دهد که پیش از برخورد خودکار با چشم یا صورت، بچرخید و از آن آسیب جلوگیری کنید.
یا اگر یک حیوان به سمت من حمله می‌کند، من ناخودآگاه پا به فرار می‌گذارم. این سیگنالی است که از مغز به بدن(پا، سر، دست و …) ارسال می‌شود و به من دستور می‌دهد تا در این زمان از خود محافظت کنم.
و یا در حالتی دیگر سیگنالی ارسال می‌کند که همه چیز رو به راه هست و خطری متوجه تو نیست.
و لحظه‌ای دیگر پیامی ارسال می‌کند که خودت را آماده‌ی ورود به محیطی ناشناخته و پر استرس کن؛ زیرا قرار است وارد اتاق(محیطی) شوی که پر از استرس و تنش هست.

بنابراین زبان بدن، واکنش ها و پاسخ های بدن ما هستند که به صورت ” غیر ارادی ” و ” ناخودآگاه ” در ما نمود پیدا می‌کنند. تمام تلاش ما این است که با شناخت کامل این علم، تا حد زیادی:
1. بر واکنش های غیر ارادی خود آگاه‌تر و مسلّط‌تر باشیم و کمتر واکنش های هیجانی و ضعیف از خود نشان دهیم و
2. زبان بدن های قدرتمند مانند: اعتماد به نفس، قدرت و کاریزما را جدا نموده و آن‌ها را ” آگاهانه ” به کار ببریم.

امّا چرا زبان بدن تا این حد جذّاب می‌شود؟ زیرا من تا یک حد و اندازه‌ای قادر هستم بدنم را در اختیار بگیرم و در کنترل کامل خود نگه دارم.
ما هرگز این توانایی را نداریم که به مغز خود دستور دهیم: سیگنال ارسال نکن! تنها کار و نهایت توانایی ما، کنترل کردن است و کنترل نیز تا یک زمانی قابل انجام است…
مثلاً زمانی که من وارد یک جلسه‌ی کاری یا دوستانه و عاطفی می‌شوم این امکان را دارم که دست به سینه نباشم و اصطلاحاً گارد نگیرم. امّا وقتی طرف مقابل من دائماً در حال پرسیدن سؤال هست و من را به چالش می‌کشد، ممکن است درجه حرارت بدن من بالا برود و در این حالت واکنش هایی را از خود(به صورت ناخودآگاه) نشان می‌دهم:
– یقه‌ی پیراهنم را باز کنم تا راه هوا برای خود ایجاد کنم.
– گره کراواتم را کمی شُل کنم تا فضای سنگین جلسه من را خفه نکند.
– جرعه‌ای آب بنوشم تا بدنم از حرارت بیفتد و خنک شود.
بنابراین ما تا یک حدّی بر بدن خود کنترل داریم و بالای 90% واکنش های ما، غیر ارادی و ناخودآگاه هستند.

اگر در جلسه‌ای مشاهده می‌کنید که شخصی هنگام صحبت کردن شانه‌اش به سمت بالا می‌رود و یا آرنج می‌زند(آرنج او گاه و بی گاه به سمت بیرون پرتاب می‌شود)این ها تمام آن سیگنال هایی است که به بدن وارد شده و شما در آرنج، شانه و … مشاهده می‌کنید؛ در حالی که در طول جلسه آن شخص تمام تلاش خود را کرده تا استرس و تنش خود را در لحظه پنهان کند امّا به ناچار این واکنش ها در او دیده می‌شود.

نکته ای که در زبان بدن باید به آن دقت داشت این است که هرگز نباید به آدم ها به صورت تک بعدی نگاه کرد! به این معنا که ما طرف مقابل را قضاوت نمی‌کنیم! تحلیل می‌کنیم.
یعنی استنباط و ملاحظات شخصی خود را به عنوان زبان بدن مطرح نمی‌کنیم. هرگز این فرض را نداریم که پیش خود بگوییم:
– وقتی الآن چشم طرف مقابلم به راست رفت، این معنا را می‌دهد و یا
– اگر پایش را اینگونه گذاشت، این توضیح را دارد!
خیر! ما جمیع جهات را در نظر می‌گیریم و سپس شخص را مورد تحلیل و بررسی قرار می‌دهیم. در زبان بدن پارامتر های مهمی تأثیر گذار هستند مانند: دمای محیط، فضای اتاق، عادات طرف مقابل، میزان استرس حاکم بر جلسه و … را در نظر می‌گیریم، سپس آن شخص را در لحظه مورد ارزیابی قرار می‌دهیم و می‌گوییم عمل یا act او در این ثانیه به چه دلیلی است؛
آیا تحت فشار است؟ آیا دروغ می‌گوید؟ آیا کاملاً صادقانه پاسخ می‌دهد؟ آیا معذّب است؟ آیا کاملاً خونسرد است؟ و…

نکته‌ی مهم دیگر برای عزیزان علاقمند به حوزه زبان بدن این هست که اگر متأهل هستید و یا در رابطه عاطفی هستید، سعی کنید هر دو نفر این دوره را بگذرانید و از علم زبان بدن به طور کامل آگاهی داشته باشید زیرا کسی که این مهارت و علم را می‌آموزد، راه بازگشتی برای او وجود ندارد. یعنی وقتی زبان بدن را متوجه می‌شوید، از آن لحظه به بعد دیگر نمی‌توانید متوجه نشوید! در واقع به نوعی شرطی می‌شوید.
به همین خاطر ممکن است(باز هم تأکید می‌کنم: ممکن است) به قضاوت دچار شوید و رفتار پارتنر و همسر خود را به علّت خاصی ارتباط دهید و این، عمیقاً به روابط عاطفی شما آسیب می‌زند!
اگر یک نفر از زوجین زبان بدن را بداند، ممکن است طرف مقابل را محکوم کند که رفتار او از روی قصد یا غرض هست در صورتی که در بالا اشاره کردیم که بالای 90% پاسخ ها و واکنش های ما غیر ارادی هستند.
به همین سبب اگر اکنون در رابطه هستید و یا متأهل هستید و علاقه زیادی نیز به یادگیری زبان بدن دارید، از همسر یا پارتنر خود نیز بخواهید که ایشان نیز دوره های زبان بدن را مشاهده کنند و یا کتاب های این حوزه را مطالعه کنند.

برای اینکه ما بتوانیم زبان بدن را بهتر درک کنیم، ابتدا باید ساختار مغزمان را بهتر بشناسیم؛ اگر به ساختار مغز نگاه کنیم، در مغز ما قسمتی وجود دارد به نام آمیگدالا یا AMYGDALA
در قسمت آمیگدال یا آمیگدالا، ساختار دیگری وجود دارد به نام لیمبیک یا LYMBIC SYSTEM
لیمبیک یا لیمبیک سیستم مغز انسان ها، مرکز واکنش ها و پاسخ های هیجانی ذهن است. به عنوان مثال یعنی اگر یک نفر قصد دارد به من توهین کند و من را عصبانی کند، این لیمبیک سیستم مغز من هست که ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرد و طرف مقابل از این طریق، دستکاری ذهنی روی من انجام دهد. هرچقدر ما نسبت به عملکرد این ساختار بیشتر آگاه باشیم، کمتر پاسخ های هیجانی خواهیم داد و به ندرت در زبان بدن ما مشاهده خواهند شد.
با کنترل هوش هیجانی خود، پاسخ های معقول‌ و واکنش های آرام‌تری خواهیم داشت و این بدین معناست که ما آنقدر باید بر روی خودمان کار درونی انجام داده باشیم و مسلّط باشیم تا با کوچکترین حرف یا سخنی آزرده نشویم و از کوره در نرویم.

نحوه ارتباطات ما با دیگران:

1. کلامی یا Verbal

فقط و فقط 7% از ارتباطات ما با دیگران به صورت کلامی است و از طریق کلمات و عباراتی است که هنگام صحبت کردن با دیگران به کار می‌بریم.

2. لحن یا Tone
از سویی دیگر، 38% از میزان اثر گذاری در ارتباطات ما با دیگران به صورت Tone یا لحن و آوای ما است.

3. غیر کلامی یا Non-Verbal
بیشترین میزان اثر گذاری ما بر روی دیگران در ارتباطات با آن ها به صورت غیر کلامی یا از طریق زبان بدن و Body Language نمایان می‌شود و این میزان 55% است. به همین دلیل است که اکنون و در مذاکرات روزانه و روابط روزمره خود، اهمیت آن را بیش از گذشته درک می‌کنیم.

امّا در زبان بدن، سه بخش مهم را با هم بررسی می‌کنیم:
– بُهت زده شدن یا Freeze
حتماً شنیده اید که می‌گویند: طرف خشکش زد! یَخ زد! بُهت زده شد! ماتش برد!
این دقیقاً به همین معناست. وقتی طرف مقابل شما به واسطه‌ی تعجب، ترس، اضطراب با هر شوک دیگری در جای خود قفل می‌شود و هیچ حرکت دیگری نمی‌کند(یا حتی گاهی اوقات از روی ترس تکان نمی‌خورد و فقط جیغ می‌کشد) به اصطلاح می‌گوییم او فریز Freeze شده است.

– تقابل و مبارزه یا Fight
وقتی یک نفر قصد دارد تا عکس‌العمل متقابل انجام دهد(به شما نزدیک شود، حمله ور شده و یا به سمت شما رو به جلو حرکت کند)، این اقدام متقابل او را فایت Fight یا تقابل می‌نامیم. درست مانند زمانی که یک حیوان به سمت شما حمله می‌کند و شما قصد فرار ندارید و شما هم به مقابله با او به سمتش حرکت می‌کنید تا او را فراری دهید.

– گریز و فرار یا Flight
زمانی که شما در مواجهه با یک خطر به سمت عقب کشیده می‌شوید یا به طور کامل عقب می‌روید، این زبان بدن شما به صورت گریز یا فرار خود را نشان می‌دهد. این زبان بدن در هنگام ترس بیشتر از هر زمان دیگری خود را نشان می‌دهد و بازیگران برای القای حس ترس در تماشاگران، از زبان بدن فلایت استفاده می‌کنند.

زبان بدن کاریزماتیک

رابرت گرین – نویسنده مشهور کتاب 48 قانون قدرت – می‌گوید: یک آدم قدرتمند و با کاریزمای بالا وقتی وارد یک جمعی می‌شود، قادر است با تک تک اعضای آن اتاق تماس چشمی و Eye Contact داشته باشد. برعکس، یک آدم ضعیف و با اعتماد به نفس پایین، از برقراری تماس چشمی با دیگران فرار می‌کند.
اگر در جمعی مشاهده می‌کنید که یک نفر در گوشه‌ای نشسته است و چشمانش را از شما می‌دزدد، با صورت خود وَر می‌رود و یا با مو های خود بازی می‌کند، پا های او بی‌قرار است و تکان های زیادی در پای خود دارد، از درون احساس ناامنی و معذب بودن دارد و اصطلاحاً Discomfort هست.
امّا برعکس، یک نفر که از درون احساس امنیت و اعتماد به نفس می‌کند(چیزی که ما از آن به عنوان کاریزما یاد می‌کنیم)، ارتعاشات وجودی این شخص فضای اتاق را پر می‌کند و شما می‌دانید با چه شخصی روبرو هستید.

یک ضرب‌المثل انگلیسی هست که می‌گوید:
Act Like a King to be treated Like One!
یعنی مثل یک پادشاه رفتار کن تا دیگران هم تو را همانند یک پادشاه ببینند.

اگر شما از درون احساس می‌کنید که من یک پادشاه یا ملکه هستم، این سیگنال از درون شما به بیرون ساطع می‌شود که دیگران هم با همان شکل با شما رفتار کنند و شما را می‌بینند.

چشم، دروازه‌‌‌ی ورود ما به درون آدم ها است. بنابراین سعی کنید با تک تک افراد اتاق تماس چشمی داشته باشید و از روبرو شدن با دیگران نهراسید.
مورد دیگری که باید به آن اشاره کنیم، کنترل زبان هست.
رابرت گرین می‌گوید: اگر نتوانید دهان خود را کنترل کنید پس چه چیزی را می‌توانید کنترل کنید؟
زمانی که نتوانید احساسات خود را کنترل کنید، کنترلی بر رفتار های خود نیز نخواهید داشت و این نشانه‌ی دیگری از ضعف و ناامنی است؛ در حالی که وقتی کمتر حرف می‌زنید، احتمال اینکه چیز های احمقانه‌ای بگویید کمتر می‌شود و وقتی هم که لازم باشد صحبت کنید، حرف شما وزن و تأثیر بیشتری خواهد داشت.

کم حرفی، نوعی هاله‌ای از قدرت ایجاد می‌کند و شما را قدرتمندتر از آن چیزی که هستید نشان می‌دهد و باعث می‌شود دیگران تصور کنند شما آدم مرموزی هستید.

آدم هایی که زیاد صحبت می‌کنند، معمولاً چیزی در وجودشان هست که آن ها را ناامن و بی ثبات نشان می‌دهد؛ ممکن است این موضوع بی اهمیت به نظر برسد امّا در واقع برای درک روانشناسی انسان، فوق‌العاده اهمیت دارد.
یک ضرب‌المثل زیبا هست که می‌گوید:
” ماهی با دهان بسته هرگز صید نخواهد شد. “
پس هر زمان که نیاز شد، صحبت کنیم.

4 زبان بدن کاریزماتیک

این چهار زبان بدن به شما کمک می‌کنند تا بهتر با دیگران ارتباط برقرار کنید:
1. زبان بدن کامپیوتر یا Computer Gesture
زمانی که دست شما به زیر چانه می‌رود و چشم های شما نیز کمی نازک می‌شوند، به معنی ارزیابی طرف مقابل است. این یعنی خیلی خوب به صحبت های او گوش می‌کنید و راجع به سخنانش کنجکاو هستید.
این زبان بدن، حسّ صمیمیت را در میان شما بالا می‌برد.

2. تطابق زبان بدن با زبان کلام یا Synchronize
زمانی که از موضع قدرت و اقتدار صحبت می‌کنید، همزمان باید بدن خود را در حالت قاطعیت قرار دهید و نمی‌توان با زبان بدنی شُل، از موضع بالا صحبت کرد!
یا به عنوان مثالی دیگر، نمی‌توان هنگام عرض تسلیت به یک نفر، چهره‌ی خندان داشت. زبان بدن شما هنگام همدردی و ابراز تسلیت، به حالت غم در می‌آید.

3. تماس چشمی یا Eye Contact
برای برقراری ارتباط مؤثر با دیگران، همیشه تماس چشمی کامل داشته باشید و به هیچ عنوان از مثلث چشمی(چشم چپ – چشم راست – پیشانی) خارج نشوید!
زمانی که ناخودآگاه به بدن طرف مقابل نگاه می‌کنید(به عنوان مثال: گلو) به شدت ایشان را معذب می‌کنید.
در ملاقات های دوستانه و مخصوصاً جلسات اوّل آشنایی، هرگز از مثلث چشمی خارج نشوید و چشم و دل سیر باشید.

4. دور کردن دست ها از بدن هنگام صحبت کردن
زمانی که در حال صحبت کردن هستید، برای اینکه اعتماد به نفس خود را به نمایش بگذارید، حتماً دست ها را از بدن خود دور کنید و آرنج ها را از پهلو، فاصله دهید. هر چقدر بیشتر به بدن خود عرض دهید و فضای بیشتری را در اتاق اشغال کنید، یعنی اعتماد به نفس بیشتری دارید.
همچنین اگر می‌خواهید بر روی گفته های خود تأکید کنید، انگشت ها را نیز باز تر کنید.

تماس چشمی در زبان بدن یا Eye Contact

یکی از نکات مهم برقراری ارتباط با دیگران(خاصّه در ارتباط اوّل) تماس چشمی است. تماس چشمی با زُل زدن تفاوت دارد!
نگاه خیره و زُل زدن باعث معذب شدن طرف مقابل می‌شود امّا ارتباط چشمی هنگام صحبت کردن و یا گوش دادن به طرف مقابل،به معنی همراهی با ایشان هست.
زمانی که شما شنونده هستید و تماس چشمی مؤثر با نفر روبروی خود برقرار می‌کنید، این سیگنال را ارسال می‌کنید که من کاملاً حواسم به شما هست؛ سخنان ایشان را تأیید می‌کنید و با اشتیاق نیز دنبال می‌کنید.
در روابط عاطفی و مخصوصاً جلسات اوّل آشنایی(اصلاً تفاوتی ندارد که طرف مقابل شما خانم هست و یا آقا) تمام تمرکز شما باید بر روی چشم ها باشد و هیچ نقطه ای از بدن یا حتی جاهای دیگری از صورت طرف مقابل را نباید بررسی و نگاه کنید! زیرا همین کنجکاوی موجب معذب شدن او می‌شود.

چشم ها دروازه ورود ما به درون انسان ها هستند. خنده‌ گرم، عصبانیت، مهر و دوستی، نفرت و … نیز از چشم ها کاملاً مشهود و مشخص است. اگر به خاطر داشته باشید در دوران کرونا، تقریباً تمام روز را ماسک به صورت داشتیم؛ به همین سبب بخش زیادی از انتقال پیام های ما که به واسطه زبان بدن صورت و مایکرواکسپرشن (مایکرو اکسپرشن: جزئی ترین تغییرات عضلات و ماهیچه های صورت) منتقل می‌گردد، پشت ماسک ها پنهان می‌شد و لب ها، چانه، بینی و گونه های ما کاملاً پوشانده می‌شدند و ما تنها می‌توانستیم به واسطه‌ی چشم ها و تُن صدا، احساس طرف مقابل را ارزیابی کنیم.
امّا همین چشم ها بودند که قدرت بیشتری به ارتباطات ما می‌بخشیدند و گرمای رابطه را منتقل می‌کردند. به همین خاطر است که چشم ها همه چیز را خیلی زود لو می‌دهند.

تماس چشمی در ارتباطات روزانه ما(جلسات کاری و روابط عاطفی) بسیار تعیین کننده هستند. حتی میزان آشنایی و صمیمیت ما با طرف مقابل در تماس چشمی مهم هستند. به همین خاطر باید بدانیم چه نوع تماس چشمی با دیگران داشته باشیم تا هم از خطوط قرمز عبور نکنیم و هم ارتباطات گرم و اثر بخش با دیگران برقرار کنیم.

1. تماس چشمی سفت و سخت یا Rigid Eye Contact
یک مثلث را در نظر بگیرید که سه رأس آن از چشم ها(چشم چپ و چشم راست) و نقطه‌ی سوم، روی پیشانی طرف مقابل است.
هنگامی که به نفر مقابل نگاه می‌کنیم(چه زمانی که شنونده هستیم و چه زمانی که صحبت می‌کنیم) از این مثلث نباید خارج شویم! به این نوع تماس چشمی، ارتباط چشمی سفت و سخت یا Rigid Eye Contact گفته می‌شود.
در جلسات اوّل دِیت ها و روابط عاطفی، حتماً این نوع تماس چشمی را داشته باشید و اصطلاحاً چشم و دل سیر باشید.

2. تماس چشمی اجتماعی یا Social Eye Contact
زمانی که کمی احساس صمیمیت بیشتری با طرف مقابل دارید، می‌توانید از تماس چشمی سفت و سخت خارج شوید و وارد تماس چشمی اجتماعی شوید.
در این مرحله، مثلثی که قرار است به آن نگاه کنیم تغییر وضعیت می‌دهد و رئوس آن به ترتیب زیر می‌باشد:
چشم چپ، چشم راست و لب پایینی.
این به این معناست که از آن ارتباط خشک و رسمی جلسات اوّل خارج شده ایم و می‌توانیم کمی پایین تر از چشم ها را نیز نگاه کنیم.

3. تماس چشمی صمیمی یا Intimate Eye Contact
در این تماس چشمی اجازه داریم تا کمی پایین‌تر از چانه و گلو را نیز نگاه کنیم.
مثلاً این بار می‌توانیم راجع به حروف یا علامت های داخل زنجیر و گردن‌بند طرف مقابل کنجکاوی کنیم و سؤال بپرسیم.
– چه گردن بند زیبایی! آن حرف یا نشان، معنی خاصی دارد؟
– گردن بند زیبات رو از کجا گرفتی؟
و …

سؤالی که هرگز در جلسه اوّل نمی‌توان پرسید زیرا طرف مقابل معذب می‌شود و پیش خود می‌گوید: چرا چشم تو باید تا اینجا بیاید و این را ببینی!!

همانگونه که عرض کردم، چشم ها دروازه ورود ما به درون آدم ها است؛ آداب نگاه کردن می‌تواند شما را فرسنگ ها از طرف مقابل دور کند و یا آنچنان صمیمیتی ایجاد کند که مایل باشید ساعت ها با ایشان معاشرت کنید.